Przyczyny wypalenia zawodowego są przede wszystkim związane z rodzajem wykonywanej pracy, obciążeniem jakie ona niesie, albo z samym środowiskiem pracy.
Wypalenie zawodowe a zwolnienie lekarskie
Światowa Organizacja Zdrowia podjęła decyzję o wpisaniu wypalenia zawodowego do Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-11 (International Classification of Diseas) w 2019 roku. Nowa klasyfikacja chorób zaczęła obowiązywać od 1 stycznia 2022 roku, co sprawiło, że w prasie i internecie pojawiły się mylne zapowiedzi o tym, że możliwe będzie wystawianie zwolnień lekarskich z tego tytułu. Jednak W Polsce nadal obowiązuje ICD-10, a prace nad wdrożeniem ICD-11, potrwają orientacyjnie do czerwca 2023 roku. Choć niemożliwe jest zatem otrzymanie zwolnienia lekarskiego bezpośrednio z tytułu doświadczania syndromu wypalenia zawodowego, lekarz może wystawić L4 używając innych kodów, przykładowo: F43 Reakcja na ciężki stres i zaburzenia adaptacyjne, F32 Epizod depresyjny, czy F33 Zaburzenia depresyjne nawracające. Te nowelizacje są istotne, jednak dyskusje o tym, czy i jak można otrzymać L4 z powodu wypalenia zawodowego odwracają uwagę od tego, co istotne. W niektórych artykułach wprost lub domyślnie prezentowane jest przekonanie, że zwolnienie lekarskie, a więc odpoczynek od pracy jest tym, co wystarczy, aby z wypalenia zawodowego „się wyleczyć”. Jednak aby możliwe było pokonanie wypalenia zawodowego, odzyskanie motywacji do pracy, dawnej skuteczności, staranności i samego zainteresowania pracą, konieczne jest oddziaływanie bezpośrednio na przyczyny, które powodują wystąpienie wypalenia zawodowego. Samo „odpoczywanie”, poprzez oddzielenie od czynników, które wypalenie spowodowały, nie zmieni tego co istotne w długotrwałej perspektywie.
Kiedy mówimy o wypaleniu zawodowym?
Dla powstania syndromu wypalenia zawodowego uznaje się istotne trzy główne grupy czynników: 1. Przyczyny organizacyjne – głównie obciążenie pracą i brak zasobów, 2. Predyspozycje indywidualne, oraz 3. Niedopasowanie między pracownikiem, a organizacją. Zatem aby móc skutecznie zwalczać wypalenie zawodowe, należałoby oddziaływać na wyżej wymienione czynniki. Główne przyczyny wypalenia zawodowego są zewnętrzne dotyczą rodzaju wykonywanej pracy i pracodawcy. Przyczyny wypalenia zawodowego są przede wszystkim związane z rodzajem wykonywanej pracy, obciążeniem jakie ona niesie, albo z samym środowiskiem pracy (Pkt. 1 pow.), np.:
- Przeciążenie pracą – za duża ilość pracy, za trudna praca,
- Presja czasu – niemożliwe do dotrzymania terminy,
- Praca zmianowa – która zaburza rytm snu i nie pozwala się zregenerować,
- Obsługa klientów, również tych wewnętrznych (ale także pacjentów/uczniów), która wymaga intensywnego kontaktu interpersonalnego.
Przyczyny wypalenia zawodowego są upatrywane także w nieobecności tych elementów środowiska, dzięki którym pracownik może doświadczyć, że jest szanowany, doceniany, ważny, a więc:
- Informacji zwrotnej – pochwał od przełożonego i/lub od odbiorców swojej pracy,
- Nagród, również tych niefinansowych, odpowiedniości wynagrodzenia w stosunku do wkładanego wysiłku,
- Możliwości wpływu na to, w jaki sposób praca jest wykonywana,
- Uczestniczenia w decyzjach,
- Wsparcia przełozonego.
Diagnoza wypalenia zawodowego
Jeśli w diagnozie badającej przyczyny wystąpienia indywidualnego wypalenia zawodowego pojawiają się jako główne, czynniki wskazujące na znaczące niedopasowanie między pracownikiem a organizacją, np. w obszarze wartości, czy sprawiedliwości, możliwe jest wypracowanie i uzgodnienie naprawczych rozwiązań oraz ich wdrożenie w danej organizacji. Jest to jednak niemożliwe do przeprowadzenia z poziomu pracownika doświadczającego wypalenia zawodowego. Pracownik, który sam lub z pomocą psychologa/coacha uświadomi sobie takie niedopasowanie, zwykle może tylko świadomie zdecydować, co chce w tej sprawie zrobić. Jeśli niedopasowanie jest na tyle duże, że nie jest w stanie go tolerować, dobrze aby rozważył zmianę pracy. Jeśli jednak pracownik wykazuje nieprzystosowawczą relację z pracą, np. pracoholizm, perfekcjonizm, nie jest asertywny – np. nie potrafi odmawiać, nie posiada umiejętności radzenia sobie ze stresem, to mimo zmiany pracy na bardziej dopasowaną, będzie powielał te niekorzystne zachowania, które ponownie doprowadzą go do stanu nadmiernego obciążenia i wypalenia zawodowego. Wtedy decyzja o szukaniu nowej pracy powinna być poprzedzona zmianą nieadaptacyjnych wzorów zachowań.
“Najczęściej nierealna jest zmiana tego, co dzieje się w organizacji lub zmiana pracy na taką, która będzie całkiem pozbawiona obciążeń, w związku z tym interwencja wypaleniowa jest skupiona na osobie pracownika i tzw. czynnikach osobowych.”
Kto znajduje się w grupie ryzyka wypalenia zawodowego?
Najczęściej nierealna jest zmiana tego, co dzieje się w organizacji lub zmiana pracy na taką, która będzie całkiem pozbawiona obciążeń, w związku z tym interwencja wypaleniowa jest skupiona na osobie pracownika i tzw. czynnikach osobowych. Czynniki osobowe, czyli określone cechy naszego charakteru, takie jak np. nadwrażliwość, perfekcjonizm, silne nastawienie na rywalizację i sukces lub bierność wobec trudności, zwiększają jedynie podatność na wypalenie, ale nie wywołują go. Są tym samym uznawane za czynniki predystynujące do wypalenia, ale nie będące jego przyczyną. W związku z tym praca specjalisty od wypalenia zawodowego opiera się przede wszystkim na tym, co jest możliwe, m.in. na wzmacnianiu zasobów indywidualnych, zawodowych i osobistych oraz na niwelowaniu odczuwanych symptomów fizycznych (np. bezsenność, dominujące poczucie fizycznego zmęczenia) czy psychologicznych (np. obniżony nastrój, negatywne postawy i myśli, nawracające lęki i niepokój).
Wśród zasobów osobistych najważniejsza jest umiejętność radzenia sobie ze stresem. Wypalenie rozwija się bowiem w odpowiedzi na stres, któremu nie odpowiada żadne podjęte działanie zaradcze. Jeśli jesteśmy bezradni wobec długotrwałego stresu, którego doświadczamy w pracy, wtedy powstaje wypalenie. Jeśli podejmiemy działanie, nie poddamy się, ale będziemy wykorzystywać swoje siły do walki ze stresem, wtedy mamy szansę na odzyskanie poczucia kompetencji, satysfakcji z pracy oraz motywacji do pracy.
Dlaczego potrzebna jest pomoc z zewnątrz?
Można również samemu pogłębiać własne kompetencje zaradcze, istotne nie tylko dla walki z wypaleniem zawodowym, ale każdym stresem czy wyzwaniem życiowym. Warto jednak pamiętać o tym, że wypalenie zawodowe, niezależnie od przyczyn i rozlicznych skutków, obniża także wolę działania i osłabia mechanizmy radzenia sobie. Trudno jest samemu dokonać analizy przyczyn wypalenia. Trudno jest wydobyć się z postawy bierności wobec trudności, trudno jest docenić i uruchomić własne kompetencje. Dlatego dobrze jest walczyć z wypaleniem zawodowym będąc prowadzonym przez specjalistę.
Bierne pozostawanie na zwolnieniu lekarskim i odseparowanie od pracy i czynników stresujących, oczywiście może przynieść ulgę, nie zmienia jednak tego, co wypalenie zawodowe wywołało i nie redukuje prawdopodobieństwa nawrotów odczuwanych symptomów wypalenia, po powrocie do pracy. Wpisanie wypalenia zawodowego na oficjalną listę chorób jest jednak istotne, ponieważ w sposób znaczący znosi wstyd, ukrywanie się, poczucie winy i zwlekanie z poszukiwaniem pomocy, które do tej pory było udziałem osób doświadczających wypalenia zawodowego, upatrującym winę w sobie, a nie w przyczynach zewnętrznych, które wypalenie wywołują. Jako psycholog współpracujący z firmami, już zauważam zmienioną świadomość pracodawców i ich stosunek do osób z problemami wypalenia. Ma to wpływ na częstsze świadome poszukiwanie pomocy w tym zakresie zarówno przez osoby doświadczające wypalenia, jak i ich pracodawców.
O autorze
Joanna Lipowska – doktor psychologii i magister psychologii klinicznej oraz psychologii zdrowia. Psychoterapeuta w procesie kształcenia (CBT). Uczyła się w Szkole Psychoterapeutów Instytutu Terapii Gestalt w Krakowie. Prowadzi terapię osób dorosłych oraz interwencję kryzysową ukierunkowaną na leczenie wypalenia zawodowego oraz stresu związanego z pracą.